باس بەتجاڭالىقتارادەبيەت-كوركەمونەروقۋ-اعارتۋمادەنيەتەلەس
كوز ايىم ساتتەرەكران الەمىتاڭداپ تىڭداڭىزقازاق رەداكسياسىارناۋلى تاقىرىپايماق-وبىلىس
جاڭا حابارلار

قوناق كۇتسەڭ، تاباق تارتا ءبىل

    كەلۋ قاينارى: شينجياڭ حالىق راديو ىستانسياسى    2017-08-01 17:07:38  
الەمنىڭ بارلىق ەلدەرىندە ۇيگە قىدىرا كەلگەن بەيتانىس نەمەسە تۋىس كىسىلەرگە ەرەكشە نازار اۋدارىلىپ، اسا زور قۇرمەت كورسەتىلەدى.ال ەندى «قادىرلى قوناقتى كىم، قالاي كۇتەدى؟» دەگەن اشىق اڭگىمەگە كەلسەك، بۇل جاعىنان قازاقتان اسىپ تۇسەتىن ۇلت جوق.اسىرەسە، جىل باسى سانالاتىن ءاز-ناۋرىزدا تانىمايتىن ۇيگە دە باس سۇقپاي، ءدام تاتپاي كەتپەۋگە بولمايدى.بۇعان باستى سەبەپ ـــ قازاقتا ەجەلدەن قالىپتاسقان قوناقجايلىلىق قاسيەتى.اتا-بابامىزدا قوناق كەلسە «قۇت كەلدى»، «قىرىقتىڭ ءبىرى ـــ قىزىر، مىڭنىڭ ءبىرى ـــ ءۋالي» دەپ قوناعىن تەگىن تاماقتاندىرىپ، جايلى تىنىقتىرىپ، كوڭىلدى شىعارىپ سالعان.ەل ىشىندە قوناق بولۋ مەن قوناق كۇتۋدىڭ قالىپتاسقان ءداستۇرى بار.حالىقتىق ادەپ بويىنشا قازاق اۋىلىنا ەشقاشان جولاۋشى اتىمەن باسا-كوكتەپ كىرمەگەن.اۋىل شەتىنە ىلىگە اتىنان ءتۇسىپ، تانىس بولسا، تۇسەر ءۇيىنىڭ تۋ سىرتىنان داۋىستاپ ادام شاقىرعان.ەگەر بەيتانىس ادام بولسا، اتىن بايلاسىمەن اۋىلعا قاراپ جۇرەلەپ وتىرعان.ونى اۋىلدىڭ ۇلكەنى شىعىپ قارسى العان.
«تۇسكى اسقا تۇستىك جەردەن، كەشكى اسقا كۇندىك جەردەن قوناق كەلەدى» دەمەكشى، «ەلگە سۇيكىمدى قوناق ەكىندىدە كەلەدى».كەشتەتىپ كەلگەن جولاۋشى «كەش جارىق!» دەپ ۇيگە كىرگەندە، ۇيدەگىلەر «قويىمىز ارىق، ەشكىمىز سارىق» دەپ ازىلمەن جاۋاپ بەرگەن.ال تۇندەلەتىپ جۇرگەن جولاۋشى بولسا، «قوناقپىز، ەسىكتى اش!» دەپ سىرتتان داۋىس بەرەدى.جولاۋشى تابالدىرىقتان اتتاسىمەن «اسسالاۋماعالايكۇم!» دەپ ءبىرىنشى سالەم بەرەتىن بولعان.ەگەر ۇيدە وتاعاسى جوق بولسا، جۇرگىنشى استان ءدام تاتىپ، تۇنەمەگە باسقا ورىن ىزدەيدى.اۋىلعا تۇستە كەلگەن قوناق بولسا، وسى ماڭدا جۇرگەنىن وتاعاسىنا ءبىلدىرىپ، ول ءۇيدىڭ تورىنە قامشىسىن تاستاپ كەتەدى.قوناقتى قارسى الۋعا بايلانىستى دا ىرىمدار بار.ادال نيەت، اق كوڭىلمەن كەلگەنىن ءبىلدىرۋ ءۇشىن قوناقتار ۇيگە كىرمەي تۇرىپ، نايزا، سويىل، شوقپارىن دودەگەگە ىلەدى.قارۋ-جاراعىن سىرتقا قالدىرىپ، قامشىسىن بۇكتەپ ۇستاعان كۇيى ۇيگە ەنەدى.سەبەبى قامشى جۇرگەن جەردە جىن-شايتان جۇرمەيدى.
«قوناقپەن ەرىپ قۇت كەلەدى» دەگەندى بەرىك ۇستاناتىن ءۇي قوناعىن قارسى العان وتاعاسى ەسىكتى ءوزى اشىپ، الدىمەن ۇيگە قوناعىن كىرگىزەدى.ال شىعارىپ سالاردا، ءۇي ەسىگىن قوناققا اشقىزادى.سەبەبى ءۇي يەسى ەسىگىن اشسا، وندا قوناعىن قۋعانمەن بەردەي بولىپ سانالادى.جامان ىرىمعا جاتاتىندىقتان قوناقتىڭ ۇيگە قۇرت شايناپ كىرۋىنە بولمايدى.كەرىسىنشە، دالاعا شىققاندا ىرىمشىك جەپ، اۋزى قيمىلداپ شىقسا، جاقسى ىرىم.
«قۇتتى قوناق» قونعاندا جوعالعان مالى تابىلىپ، كەلىنى امان-ەسەن بوسانىپ، قوي ەگىز تۋىپ، جاقسىلىق بولىپ جاتاتىنى دا بار.«قۇتسىز قوناق» كەلگەندە، كەرىسىنشە، جىلقىسى ۇرلانىپ، مالىنا قاسقىر شاۋىپ، ءتۇرلى قىرسىق، ساتسىزدىكتەرگە ۇشىرايدى-مىس.سوندىقتان دا «قۇتتى قوناق كەلسە قوي ەگىز تۋادى».
«قۇتسىز قوناق كەلسە، قويعا قاسقىر شابادى» دەيدى حالقىمىز.قوناق قۇرمەتىنە مىندەتتى تۇردە ەت اسىلادى. وسى ءداستۇردىڭ بۇگىنگىدەي الماعايىپ ۋاقىتتا دا ۇمىتىلىپ قالماي كەلە جاتقاندىعى قايران قالدىرادى.ءتىپتى «ليمۋزين» مەن ۇشاق جالداپ سەرۋەن قۇرىپ، قىمبات مەيرامحانالاردا توي وتكىزەتىندەر دە «استىڭ ۇلكەنى» دەپ قوناقتارعا ەت تارتادى.ءتىپتى قازاقستانعا ات باسىن بۇرعان شەتەلدىك قۇتتى قوناقتار دا قازاقشا ەت جەپ، ءداستۇردىڭ ەرەكشە قۇرمەتىن كورەدى.
جالپى، مەيمان اتاۋلى ـــ «ارنايى قوناق»(مال سويىپ شاقىرعان سىيلى قوناق)، «قۇدايى قوناق» (كەزدەيسوق، ءبىر تۇنەپ اتتاناتىن بەيتانىس جولاۋشى)، «قىدىرما قوناق»(الىستان اعايىن-تۋعاندارىن، قۇدا-جەگجاتتارىن ىزدەپ كەلىپ، جاتا-جاستانىپ، ءبىر مال جەپ كەتەتىن قوناق)، «قىلعىما قوناق»(تاماقتىڭ پىسكەنىن اڭدىپ ءجۇرىپ، شاقىرۋسىز كەلىپ، ەت جەپ كەتەر سۇيكىمسىز قوناق) دەپ بولىنەدى.
قازاق ەلىندە كەز كەلگەن ۋاقىتتا قوناعىنا مال سويىپ بەرمەگەن، ءبىراق قوناققا دەپ ءارقاشان سىباعا ساقتاعان.ماسەلەن، جاز ايلارىندا مەيمانعا ارناپ، قوي ىشىنەن مارقاسىن تاڭداپ سويسا، ال قىستىڭ كۇنى سوعىم ەتىنەن «مۇشەلى تاباق» تارتىلادى.نەگىزىنەن، الا جازداي اقپەن(ءسۇت، ايران، قۇرت، ىرىمشىك، قىمىز، شۇبات ت.ب.)، قىس بويىنا قىزىلمەن (سوعىم ەتى، قازى-قارتا، جال-جايا، بۇيەن، شۇجىق ت.ب.) تىرشىلىك ەتكەن اتا-بابامىز، مالدىڭ وتە ارىعان، كۇننىڭ ۇزارعان شاعىندا ـــ «ۇزىن سارىدا» مال سويماعان.ءبىراق ۇزىن سارىعا ارناپ، قىستا سويىلعان سەمىز مال ەتىنەن جارتىلاي قۋىرعان ەتتى توڭ مايىمەن قارىنعا قۇيىپ قاتىرىپ، جەرگە كومىپ تاستايتىن.قىس تاماعى تاۋسىلعان ساتتە كەلگەن مەيمانعا كومىپ قويعان ەتىنەن جانە ۇنعا ساقتاعان قازى-قارتا، جال-جاياسىنان مۇشەلى تاباق تارتاتىن.مۇنداي ەت قازىر مۇزداتقىشتاردا ساقتالادى.ال بازاردان مال الىپ سويا سالۋ ـــ قازىرگى قازاققا تۇككە تۇرمايتىن شارۋا.
مال سويۋدىڭ دا وزىندىك ءجون-جوباسى بار: ارنايى قوناق شاقىرىپ، توي جاساعاندا كەلۋشى كىسىلەر سانى وننان اسپاسا ءبىر سەمىز مارقا، جيىرما بولسا توقتىلى قوي نە ەكى ۇلكەن تۋ قوي، وتىزدان اسسا ءبىر قۇلىن نە تاي سويىلعان.ال قۇدايى قوناققا قوي بالاسىنان «قوڭىر توقتى»، ەشكى بالاسىنان «قارا شۇناق لاق»، جىلقى بالاسىنان «تورىسىن» سويعان.وسىعان وراي تىلىمىزدە «قويدان قوڭىر، جىلقىدان تورى» دەگەن ءسوز ورالىمى بار.
قالىپتاسقان ءداستۇر بويىنشا، كوبىنەسە قوناققا ارناپ قوي سويىلادى.ول «بىزداۋ»، «بۋناۋ»، «ىرەۋ»، «بۇزۋ» جانە «مۇشەلەۋ» رەتتەرىنەن تۇرادى.ادەتتە اتا-بابالارىمىز «مالىنىڭ ەتى اۋىر تارتادى» دەپ جۇما كۇنى سويعان.باۋىزدار الدىندا قوي باسىن قۇبىلاعا قاراتىپ، اياعىن جىپپەن بۋادى.«نيەتىڭ قابىل بولسىن!» دەپ «باس قوناق» باتا بەرگەن سوڭ، مارقانى باۋىزداپ، جانىن شىعارادى.وڭ اياعىنان باستاپ بۋنايدى، تەرىسىن ىرەپ، جۇدىرىقتاپ سىپىرىپ العان سوڭ قويدىڭ باسىن بولەك كەسىپ الادى.
ال بۇزۋ رەتى بىلايشا ىستەلەدى: سيراقتارىن كەسەدى، ءتوسىن سوگەدى، وكپە-قولقاسىن سۋىرىپ، ىشەك-قارنىن ءتۇيىپ، تاباققا توڭكەرەدى.ەكى جەتىم قابىرعاسىن(بەس-بەستەن 10 قابىرعا)، ەكى قول جاۋىرىنىمەن بىرگە جەكە-جەكە ءبولىپ الادى، ۇزىن قابىرعاسىن(سەگىز-سەگىزدەن 16 قابىرعا) سوگەدى.مويىن ومىرتقا مەن قارا ومىرتقاسىن ومىرادى، شاتىن ايىرىپ، ەكى سانىن كەسىپ الادى.سۇبەنى(ارتقى 10 قابىرعا) سوگەدى، بەل ومىرتقاسىن ومىرادى.وسىدان سوڭ بۇزعان ەتتى ون ەكى مۇشەگە ـــ ەكى جامباس، ەكى اسىقتى جىلىك، ەكى ورتان جىلىك، ەكى جاۋىرىن، ەكى توقپان جىلىك جانە ەكى كارى جىلىككە مۇشەلەيدى.
باۋىرشى ەت پىسكەن سوڭ قوناقتاردىڭ جاسى مەن جولىنا قاراي «مۇشەلى تاباق» جاسايدى.ماسەلەن؛ «باس تاباققا» قوس جامباس، ەكىنشى تاباققا ەكى اسىقتى جىلىك، ۇشىنشىگە ورتان جىلىكتەر، تورتىنشىگە قوس جاۋىرىن، بەسىنشىگە ەكى توقپان جىلىك، التىنشى تاباققا ەكى كارى جىلىك تۇسەدى.سونىمەن قاتار، ءار مۇشەنىڭ جانىنا قوسىمشا سالىناتىن «جامباستارى» بولادى.مىسالى؛ جامباسقا قوسىمشا باس پەن ءۇش ۇزىن قابىرعا، اسىقتى جىلىككە ەكى قابىرعا، قالعان مۇشەلى تاباقتارعا ءبىر-بىر ۇزىن قابىرعا قوسىلادى.سونداي-اق بارلىق تاباققا بىردەي قۇيرىق پەن باۋىر بولىنەدى.قالىپتاسقان ادەپ بويىنشا، باۋىرشى قوناق سانى 12 بولسا ءبىر-بىر مۇشەدەن، 24 بولسا ەكەۋ ارا ءبىر مۇشەدەن، 30 بولسا ۇشەۋ ارا ءبىر مۇشەدەن ولارعا «سىباعا» بەرەدى.ادەتتە قاق تورگە جولى ۇلكەن باس قوناق وتىرادى.
جولى مەن جاسىنا، اتاعى مەن دارەجەسىنە ساي قالعان قوناقتار «ءتوراعاسىنىڭ» وڭى مەن سولىنان ورىن تەبەدى.ەڭ قۇرمەتتى قوناقتىڭ الدىنا «باس تاباقتى» تارتقان كەزدە، ءتوراعاسى: «قۇدانىڭ ىرزالىعىنا تاۋبەڭ قابىل بوپ، مالباسىڭا بەرەكە بەرسىن!» دەپ نيەت بىلدىرەدى.مۇشەلى تاباقتان ەت تۋراۋشىلار باس پەن جامباستى توردە وتىرعان قاريالارعا، اسىقتى جىلىكتى ودان تومەندەگىلەرگە ۇسىنىپ، وسىلايشا رەت-رەتىمەن سىباعالى مۇشەلەرىن تارتادى.سونىمەن بىرگە، كۇيەۋ بالاعا ءتوس، ابىسىنعا ۇلپەرشەك، جاس بالالارعا سيراق، بوتەكە، قۇلاق، قىزعا قۇيمىشاق بەرەدى.
ىرىمداپ قىز بالاعا «شاشىڭ ۇزىن بولسىن» دەپ جەلكە، ەر بالاعا «شەشەن بول» دەپ ءتىلدىڭ ۇشىن، «باتىر بول» دەپ سۇبە مەن جۇرەك جەگىزەدى.«اكەڭ ءولىپ قالادى» دەپ جاس بالاعا باس ۇستاتپايدى، «سۋ مي بولاسىڭ» دەپ مي، «سۋعا كەتىپ قالاسىڭ» دەپ جۇلىن، «جارىڭنان اجىراساسىڭ» دەپ تالاق جەگىزبەيدى.قىز بالاعا «قارتايعانشا وتىرىپ قالاسىڭ» دەپ كارى جىلىك، «جەڭىلتەك بولاسىڭ» دەپ قۇيىرشىق ۇستاتپايدى.ەت جەلىنىپ، سورپا ىشىلگەن سوڭ، سول ءۇيدىڭ كەلىنى وتىرعاندارعا ءيىلىپ سالەم بەرىپ، «اس سارقىتىن» الادى.ءتوراعاسى «كوپ جاسا، قاراعىم!» دەپ وعان باتا بەرەدى.
قوي مۇشەلەرىنىڭ اتاۋلارى:
باس:
1.ۇستىڭگى باس سۇيەك
2.استىڭعى جاق سۇيەك
ومىرتقالار جەلىسى:
3.اۋىز ومىرتقا
4.باۋىزداۋ ومىرتقا
5.مويىن ومىرتقا
6.جەتىم ومىرتقا
8.ساباقتى ومىرتقا
9.بەل ومىرتقا
10.قۇيىمشاق
11.قۇيىرشىق
قابىرعا:
12.قابىرعا
13.سۇبە قابىرعا
14.بۇعانا قابىرعا
شەرشەۋلەر:
15.ۇزىن شەرشەۋ
16.ءتوس شەرشەۋ
ءتوس:
17.ءتوس سۇيەك
18.ءتوس شەمىرشەك
قول جىلىكتەرى:
19.جاۋىرىن
20.جاۋىرىن ەتەگىنىڭ شەمىرشەگى
21.توقجىلىك، توقپاق جىلىك
22.ادارباس(قاراجىلىكتىڭ ايدار باسى، شىنتاق سۇيەك، قارا جىلىكتىڭ ساداق سۇيەگى، شىنتاق، شىنتاق سۇيەگى).
23.قاراجىلىك
24.تىزە سۇيەك
سيراق:
25.جىلىنشىك
26.قىزاسىق
27.سىبىرلاق
28.باقايشىق
29.باقالشاق
30.وكشە(وكشە سۇيەك، سىرعا سۇيەك)
31.تابان(تۇرا، تۇرا سۇيەك، جانباس سۇيەك)
سان جىلىكتەرى:
جامباس،(جامباس جىلىك، جامباس سۇيەك) جامباستىڭ قالاق باسى، جامباستىڭ سەربەك قىرى، جامباس شۇقىرى، جامباس تەسىگى، جامباس قاساباسى، ورتان جىلىك، تولارساق، توبىق، اسىق جىلىك.
دايىنداعان: جولداسبەك دۋاناباي
ءان الەمى

جول توسىلىپ قالدى

تۇلپارىم